ताज्या घडामोडी

निर्मळ भक्तीचा अविष्कार: संत निर्मळा!

वर्ण अभिमान विसरण्यासाठी पंढरपूरच्या वाळवंटात जो खेळ मांडलेला आहे त्या खेळातील जे महत्वाचे खेळाडू होते, त्यात महिला संत निर्मळा एक होत्या. त्यांनी कर्मकांड नाकारून भगवंताच्या नामाचा सोप्पा पर्याय स्वतः निवडला आणि तोच इतरांनी स्वीकारावा असा आग्रह धरला. म्हणूनच निर्मळ भक्ती परंपरेच्या वाटाड्या म्हणून निर्मळा यांच्याकडे पाहिले जाते.
बुलढाणा जिल्ह्यातील मेहुणाराजा येथे निर्मळा यांचा जन्म झाला. मेहुणाराजा येथे निर्मळा नावाची नदी आहे. त्यावरूनच निर्मळा हे नाव ठेवण्यात आले. निर्मळा या संत चोखामेळा यांची लहान बहीण होत्या. तर सोयराबाई यांच्या नणंद होत्या. त्याच बरोबर सोयराबाईचे बंधू बंका यांच्या पत्नी होत्या. हे सर्व कुटुंब भावीक होते. पंढरीची नित्य वारी करणारे होते. मेहुणाराजा येथून वारी करणे अवघड होऊ लागल्यानंतर हे कुटुंब बराच काळ पंढरपूर येथे राहिले. परंतु चोखामेळा यांच्या अपघाती निधनानंतर निर्मळा आणि त्यांचे पती बंका पुन्हा मेहुणा राजा येथे आले. आजही निर्मळा नदी तिरावर त्यांच्या समाधी आहेत.
ज्या काळात वर्णन व्यवस्थेने निर्माण केलेल्या तटबंदीमध्ये गावकुसाबाहेरील समाजाची मोठी घुसमट होत होती, ती कोंडी फोडण्यासाठी ज्या धडका वेगवेगळ्या महामानवांनी दिल्या त्यात चोखोबांच्या कुटुंबियांचा मोठा वाटा होता. वर्णव्यवस्थेला धडका देत असतानाच कर्मकांडामुळे गलितगात्र झालेल्या समाजाला सोप्या नामसाधनेचा पर्याय देण्याचा जो प्रयत्न वारकरी संतांनी केला, त्यात महिला संत निर्मळा यांचा वाटा मोठा दिसतो.
समाजातील जो वर्ग जास्त शोषित आहे, तोच कर्मकांड आणि अनिष्ठ प्रथांच्या मोठ्या प्रमाणात आहारी गेल्याचे दिसते. इथे मात्र निर्मळा या आपली वेगळी वाट निवडण्याचा प्रयत्न करताना दिसतात.
तेराव्या शतकात समाजातील मोठ्या वर्गाची परकीयांच्या आक्रमणामुळे आणि स्थानिक उच्च वर्णीयांच्या वर्चस्ववादी व्यवस्थेमुळे घुसमट होत होती. तेव्हा संत नामदेवांनी ही कोंडी फोडण्याचा प्रयत्न केला. त्यासाठी सर्व समाज घटकांतील स्री-पुरुष संतांना एकत्र केले. कर्मकांडात अडकलेल्या समाजाला भगवंताच्या नामाचा सोपा पर्याय दिला. या पर्याच्या आघाडीच्या प्रचारक म्हणून निर्मळा यांच्याकडे पाहिले जाते. त्या स्पष्ट शब्दांत नाम साधनेचा पर्याय अधोरेखित करताना म्हणतात-
संसाराचे कोण कोड l
नाही मज त्याची चाड ll
एका नामेंचि विश्वास l
दृढ घालोनिया कांसll
जेथे न चले काळसत्ता l
विठोबाचे नाम गाताll
शास्रे-पुराणे वदती l
नाम तारक म्हणती ll
या अभंगातून इतर कर्मकांडात अडकण्यापेक्षा देवाच्या नावावर विश्वास ठेवा. त्या विठ्ठलाचे नाव घेतले की काळाचीही सत्ता तेथे चालत नाही, असे ठामपणे सांगत असताना त्यासाठी निर्मळा शास्रे आणि पुराणांची साक्ष काढतात. कारण आपल्यासारख्या गावकुसाबाहेर राहणा-याचे कोण ऐकणार? यासाठी शास्र आणि पुराणांवर हवाला घालतात. कारण ज्या व्यवस्था कर्मकांडामध्ये समाजाला जखडून ठेवण्यासाठी शास्र आणि पुराणांचे दाखले देत होते, त्याचेच दाखले देऊन समाजाला कर्मकांडातून मुक्ती देण्याची व्यूह रचना वारकरी संतांनी केल्याचे दिसते.
प्रबोधनाच्या या चळवळीत निर्मळा या आपले मोठे भाऊ चोखामेळा यांनाच गुरूस्थानी मानताना दिसतात. किंबहुना नाम साधनेचा सोप्पा मार्ग आपल्याला चोखामेळा यांच्या पासूनच मिळाला असल्याचे सांगताना त्या म्हणतात-
चोखा म्हणे निर्मळेशी l
नाम गाय अहर्निशी ll
तेणे संसार सुखाचा l
इह परलोकी साचा ll
साधन हेचि थोर असे l
शांती क्षमा दया वसेll
इतर कर्मट आणि कठीण साधनाकडे वळण्याऐवजी लोकांना नाम साधनेकडे आकर्षित करण्यासाठी हे साधन किती श्रेष्ठ आणि केवळ आपले संचित भक्कम असेल तरच कसे साध्य होते हे सांगताना निर्मळा म्हणतात-
अनंत जन्माचे सुकृत पदरी l
तोची उच्चारी ओठी हरीनाम ll
अनंत जन्माचे पुण्य जया गाठी l
तोची उच्चारी ओठी हरीनाम ll
म्हणजे ज्याच्याकडे पुण्य संचय आहे, तोच हरीनाम घेऊ शकतो, असा विश्वास देत असतानाच अनंत जन्माचे पाप घालवायचे असेल तर त्यासाठी सुद्धा भगवंताचे नाम हाच उपाय असल्याचा विश्वास देताना त्या सांगतात-
निर्मळा म्हणे अनंता जन्माचे l
उच्चारिता वाचे पाप जाय ll
पुण्य मिळविण्यासाठी आणि पाप घालविण्यासाठी ज्या नाना खटपटा कराव्या लागतात असे पूर्वी सांगितले जात होते. किंबहुना पापाची भिती आणि पुण्याची लालूच दाखवून समाजातील भोळ्या-भाबड्या लोकांचे शोषण केले जात होते. त्या शोषनातून मुक्ती द्यायची असेल तर भक्तीची सोपी पाय वाट निर्माण करावी लागेल, हे गमक वारकरी संतांनी ओळखले होते. म्हणूनच यज्ञ-याग, जप-तप, तिर्थ-यात्रा या परंपरागत पुण्य मिळविण्याची आणि पाप घालविण्याची साधने बाजूला सारून मोफत आणि आपले नित्य कर्म पार पाडीत भगवंताचे नाम घेण्याचा सोपा पर्याय दिला. त्या सोप्प्या भक्तीपंथाच्या एकनिष्ठ प्रचारक म्हणून संत निर्मळा यांच्याकडे पाहिले जाते. आजही या विचारांचा जागर होण्याची गरज आहे.

– शामसुंदर महाराज सोन्नर

कृपया बातमीला जास्तीत जास्त शेयर करा.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button
Close
%d bloggers like this: